ΑΡΧΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

ΤΟ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΑΝΑΒΥΣΣΟΥ

ΜΗΝΥΜΑΤΑ  

Download Greek Fonts       grflag.gif (8063 bytes)     Κατεβάστε ελληνικές γραμματοσειρές

Ζ΄ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ ΚΟΡΩΠΙ 1995

ΘΕΟΔΩΡΟΣ Δ. ΔΑΛΑΚΟΓΛΟΥ

ΤΟ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΑΝΑΒΥΣΣΟΥ

 

Η ανακοίνωση αυτή έγινε τον Οκτώβρη του 1995 στην Ζ΄ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ στο Κορωπί και δημοσιεύτηκε στον τόμο των πρακτικών της συνάντησης

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το θέμα που θα μας απασχολήσει σε αυτή την ομιλία είναι η ιδιοκτησία της γης, διαχρονικά, στην περιοχή της Αναβύσσου.

Διά μέσου των αιώνων η ιδιοκτησία της γης καθόριζε την μοίρα των ανθρώπων, των κοινωνιών και εν τέλει την ροή της ιστορίας.

Η μητέρα γη, που θρέφει, στηρίζει, προφυλάσσει, ήταν σεβαστή θεότητα σε όλους ανεξαιρέτως τους πολιτισμούς.

Σε μερικές μάλιστα κοινωνίες , όπως στις μουσουλμανικές, μέχρι τους τελευταίους αιώνες, ιδιοκτήτης της γης δεν μπορούσε να είναι άνθρωπος αλλά μόνο ο ίδιος ο θεός.

Σήμερα η κατάσταση έφτασε σε οριακά σημεία. Τα τρομακτικά σε ισχύ μέσα των ανθρώπων προκαλούν ζημιές στη γη, που δεν είναι πια αναστρέψιμες.

Δάση καίγονται για να “αξιοποιηθούν”, και εξ αυτού τεράστιες εκτάσεις διαβρώνονται. Κάμποι και πλαγιές γεμίζουν μπετόν.

Η προαιώνια σχέση ανθρώπου γης διαταράχθηκε σοβαρά.

Μήπως ήρθε ο καιρός, εμείς οι απλοί άνθρωποι, που καθόλου δεν είμαστε αθώοι του εγκλήματος, να συνειδητοποιήσουμε την κρισιμότητα της κατάστασης και να αντιδράσουμε;

Πριν από όλα όμως πρέπει να γνωρίζουμε.

Και γι αυτό απόψε θα ταξιδέψουμε στην ιστορία και τις περιπέτειες της γης της Αναβύσσου.

Η περιοχή της Αναβύσσου έχει φυσικά όρια προς βορρά το βουνό Πανί, ανατολικά τους λόφους της Λαυρεωτικής, νότια τη θάλασσα και δυτικά τους λόφους του Λαγονησιού. (Χάρτης 1).

Οπως καταλάβατε όσοι ξέρετε την περιοχή, όταν λέμε περιοχή της Αναβύσσου δεν εννοούμε την περιοχή της Κοινότητας Αναβύσσου.

Η ευρύτερη αυτή περιοχή λεγόταν Ανάβυσσος πολύ πριν έλθουν οι πρόσφυγες και δημιουργήσουν τον οικισμό και την Κοινότητα που την ονόμασαν και αυτήν Ανάβυσσο.

Σήμερα αυτή η ευρύτερη περιοχή ανήκει διοικητικά σε δύο Δήμους, Κερατέας και Καλυβίων και σε τρεις Κοινότητες Αναβύσσου, Παλαιάς Φώκαιας και Σαρωνίδας.

Αυτής λοιπόν της περιοχής το ιδιοκτησιακό θα δούμε συνοπτικά, από την προϊστορία μέχρι σήμερα.

 

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Κατά την προϊστορική περίοδο η γη της Αναβύσσου φιλοξένησε πολλούς και μεγάλους οικισμούς. (Χάρτης 2).

Στο Μαύρο Λιθάρι, στον Αγιο Νικόλα, στην θέση Πυργάκι του Καταφυγίου, στον Αγιο Παντελεήμονα, στο νησάκι Αρτζιντά, και αλλού, έχουν εντοπιστεί οικισμοί της προϊστορικής περιόδου, οι οποίοι όμως, δεν έχουν ακόμα ερευνηθεί.

Για την Γεωμετρική και την Αρχαϊκή περίοδο δύο πλούσια Γεωμετρικά Νεκροταφεία που ανασκάφηκαν και δύο απαράμιλλης ομορφιάς κούροι, ο Αριστόδικος και ο Κροίσος, μας πληροφορούν ότι στην περιοχή υπήρχαν τουλάχιστον τέσσερις μεγάλοι και πλούσιοι οικισμοί, ένας κοντά στην παραλία στον Αγιο Γιώργη, ένας προς τα βόρεια του κάμπου στον Αγιο Παντελεήμονα, ένας στον Ολυμπο και ένας στην Φοινικιά.

Οι οικογένειες των νεκρών παλικαριών πρέπει να είχαν μεγάλη δύναμη και πλούτο στην περιοχή. Κατείχαν μεγάλα και εύφορα κτήματα και ίσως και την εκμετάλλευση κάποιων μεταλλείων που εκείνη την εποχή είχαν αρχίσει να αξιοποιούνται πιο συστηματικά.

Και βέβαια τους επόμενους αιώνες που τα μεταλλεία ήταν στην ακμή τους θα πρέπει να καλλιεργήθηκε κάθε γωνιά του κάμπου, για να θρέψει τους χιλιάδες δούλους και εργάτες των μεταλλείων.

Εκατοντάδες μικρά και μεγάλα αγροκτήματα απλωνόταν από την θάλασσα μέχρι τις πλαγιές του Πανιού.

Αυτό επιβεβαιώνεται σήμερα, γιατί σχεδόν σε κάθε βήμα στον κάμπο, θα συναντήσεις θεμέλια σπιτιών, τύμβους, νεκροταφεία, δρόμους, ιερά, της Κλασσικής και Ελληνιστικής περιόδου.

Η ίδια ανάπτυξη, αν και με αργότερους ρυθμούς, συνεχίστηκε και την περίοδο της Ρωμαιοκρατίας. Απόδειξη αυτού εκτός από τα εκτεταμένα οικιστικά λείψανα, είναι η κατασκευή ενός πολύ μεγάλου έργου ύδρευσης της περιοχής, του Ρωμαϊκού Υδραγωγείου, που ακόμη δεν έχει μελετηθεί και δεν έχει προσδιοριστεί το πλήρες μέγεθος του.

Τους επόμενους αιώνες η περιοχή φθίνει οικονομικά.

Ομως παρ όλη την παρακμή, τους πρώτους Χριστιανικούς αιώνες υπάρχει τόσος πληθυσμός που κατασκευάζεται στην περιοχή ένας από τους μεγαλύτερους στα Μεσόγεια Παλαιοχριστιανικούς ναούς, η Βασιλική του Ολύμπου.

Τους επόμενους αιώνες η περιοχή παρακμάζει. Επιδρομές βαρβάρων και πειρατών αναγκάζουν τους παλιούς κατοίκους να την εγκαταλείψουν.

Οι λίγοι που μένουν αποσύρονται σε οικισμούς κρυμένους στις κοιλάδες, Καταφύγι, Καστέλα, Αγια Φωτεινή.

Η γη όμως εκεί είναι σχετικά άγονη και δεν αποδίδει. Η φτώχεια φαίνεται από τις μικρές και φτωχές εκκλησίες αυτής της περιόδου.

Οι Τούρκοι βρίσκουν την περιοχή σχεδόν έρημη.

Με την κατάκτηση της Ελλάδας από τους Τούρκους όλα τα κτήματα, σύμφωνα με το κοράνι, περιήλθαν στην ιδιοκτησία του Αλλάχ και στην εξουσία του σουλτάνου, του αντιπροσώπου του επί γης.

Σύμφωνα με τον Μουσουλμανικό νόμο υπήρχαν τα εξής είδη ιδιοκτησιών. ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΓΑΙΕΣ (ΜΙΡΙΓΙΕ), ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΕΣ ΓΑΙΕΣ (ΒΑΚΟΥΦΙΑ), ΙΔΙΩΤΙΚΕΣ ΓΑΙΕΣ (ΜΟΥΛΚΙΑ), ΚΟΙΝΟΧΡΗΣΤΕΣ ΓΑΙΕΣ (ΜΕΤΡΟΥΚ), ΝΕΚΡΕΣ Η ΕΡΗΜΕΣ ΓΑΙΕΣ (ΜΕΒΑΤ).

Θα σταθούμε λίγο παραπάνω στην περίοδο του τέλους της τουρκοκρατίας γιατί τότε δημιουργήθηκαν τα τσιφλίκια που με διάφορους τρόπους πέρασαν στα χέρια μερικών επιτήδειων. Των οποίων η αρπακτική διάθεση δημιούργησε προβλήματα που μέχρι σήμερα ταλανίζουν και απειλούν με οικολογική καταστροφή όλη την περιοχή μας.

Ο πίνακας 1 με τους μουσουλμανικούς ιδιοκτησιακούς όρους που παραθέτουμε στο τέλος, θα βοηθήσει στην κατανόηση του ιδιοκτησιακού προβλήματος του τσιφλικιού Ολυμπος-Καταφύγι-Φοινικιά της Αναβύσσου.

 

ΤΟ ΤΣΙΦΛΙΚΙ ΤΗΣ ΑΝΑΒΥΣΣΟΥ

Οι δικοί μας τσιφλικάδες Μαρκέλοι αγόρασαν από τους Τούρκους που έφευγαν το τσιφλίκι της Αναβύσσου.

Πως και γιατί ενώ αγόρασαν 1.800 στρέμματα έφτασαν να κατέχουν 56.000 στρέμματα θα το δούμε παρακάτω.

Τώρα ας δούμε λίγο το ιστορικό σκηνικό του έτους 1830, όταν έγινε η αγορά από τους Μαρκέλους του Τσιφλικιού.

Ο πόλεμος της ανεξαρτησίας της Ελλάδας έχει τελειώσει. Η Πελοπόννησος και η Στερεά Ελλάδα έχουν ελευθερωθεί. Το έθνος καθημαγμένο προσπαθεί να στήσει το πρώτο Ελληνικό Κράτος της νέας εποχής.

Ομως στην Αττική και την Εύβοια κρατούν ακόμα οι Τούρκοι τα κάστρα της Ακρόπολης και της Χαλκίδας.

Η Αττική είναι έρημη. Οι λίγοι κάτοικοι έχουν φύγει στην Αίγινα και στα Μέθανα για να σωθούν από τις εχθροπραξίες.

Στις 3/15 Φεβρουαρίου του 1830 υπογράφεται το πρωτόκολλο του Λονδίνου που αναγνωρίζει την Ελλάδα σαν ανεξάρτητο κράτος και καθορίζει τα σύνορα της.

Μια παράγραφος όμως του πρωτοκόλλου αυτού, του επονομαζόμενου και "Πρωτόκολλο της Ανεξαρτησίας", αναφέρει ότι οι Τούρκοι που θα αναχωρήσουν από την Αττική και την Εύβοια δικαιούνται να πουλήσουν τις ατομικές ιδιοκτησίες τους.

Αυτή η παράγραφος θα είναι μοιραία για την Αττική.

Από αυτή την παράγραφο και από την απληστία μερικών Ελλήνων και ξένων, κατάντησε η Αττική και η Εύβοια να μην έχουν σχεδόν καθόλου Δημόσια γη.

Βρισκόμαστε λοιπόν στα 1830. Ο Καποδίστριας ψάχνει απεγνωσμένα να βρει χρήματα για να αγοράσει το Ελληνικό Δημόσιο τις εκτάσεις που πουλούν οι Τούρκοι φεύγοντας. Μάταια όμως, έχουν προλάβει οι επιτήδειοι και αγόρασαν όλες τις Τούρκικες ιδιοκτησίες. Το αίμα των παλικαριών είναι ακόμα ζεστό πάνω στα μάρμαρα της Ακρόπολης, και τα αρπακτικά έχουν πέσει και κατασπαράζουν το σώμα της Ελλάδας.

Και σε αυτό ακριβώς το σημείο γίνεται μια από τις μεγαλύτερες απάτες στην ιστορία του Ελληνικού κράτους. Οι τεράστιες δημόσιες εκτάσεις της τουρκικής αυτοκρατορίας στην Αττική και την Εύβοια, "βαφτίστηκαν" σε μια νύχτα ιδιωτικές και "μεταβιβάστηκαν" σε διάφορους έλληνες και ξένους αετονύχηδες.

Οπως θα δούμε παρακάτω, οι Τούρκικες πλήρεις ιδιοκτησίες (μούλκια) που είχαν δικαίωμα βάσει του πρωτοκόλλου να πουλήσουν οι Τούρκοι, ήταν πολύ μικρές σχετικά με τις μεγάλες εκτάσεις των δημόσιων γαιών που ανήκαν στο Τούρκικο κράτος.

Και αυτές οι μεγάλες εκτάσεις, δάση, βουνά, λιβάδια, έπρεπε να περιέλθουν αυτοδίκαια στο Ελληνικό κράτος, μια και αυτό διαδέχτηκε το Τούρκικο.

Ομως οι αετονύχηδες κατάφεραν με διάφορους τρόπους, να διεκδικήσουν και εν τέλει να καταπατήσουν, μετά από χρόνια, την δημόσια γη που περιλαμβανόταν στα Τσιφλίκια. Παρά το ότι τα συμβόλαια τους ήταν Χοτζέτια που δεν επιτρεπόταν να περιέχουν δημόσια γη, γιατί η δημόσια γη μεταβιβαζόταν μόνο κατά επικαρπία από Ταπιά,

Ετσι φτάσαμε στο σημείο, ενώ ο δικός μας Τσιφλικάς ο Μαρκέλος είχε αγοράσει από τους Τούρκους 1.800 στρέμματα, να βρεθούν οι κληρονόμοι του μετά από 150 χρόνια να διεκδικούν άλλα 54.000 στρέμματα, όπως θα δούμε παρακάτω.

Ο Σπυρίδων Μαρκέλος και ο γιος του Αντώνιος αγόρασαν με ιδιωτικό έγγραφο στις 10-9-1830 από τον Σαντίκ Αγά του Βεϊζή και τον Σερίφαγά Μαρμπέρη, γαμπρό του πρώτου, το πατρικό τους Τσιφλίκι το γνωστό με το όνομα Ολυμπος Καταθήκι Φοινικιά .

Στο ιδιωτικό αυτό συμφωνητικό παρατηρούμε ότι, πολύ σωστά κατά το Μουσουλμανικό νόμο, περιγράφουν την ευρύτερη περιοχή μέσα στην οποία βρίσκονται οι ιδιοκτησίες τους, ¨... βορινά Κερατέα, Κουβαράς καθώς χύνουν τα νερά των εκεί βουνών, ανατολικά δε Πετροπήσι, Παπά Δημητράκη Στέκα, Συντερίνα, Παγδελιώτης, Αγία Φωτεινή της Καισαριανής, νοτινά δε η θάλασσα και δυτικά οι ονομαζόμενοι εννέα πύργοι και Καλύβια Κουβαρά ...¨. Και κατόπιν συγκεκριμενοποιούν τα ακίνητα που έχουν στην ιδιοκτησία τους και μπορούν να πουλήσουν, δηλαδή 18 ζευγάρια γη (περίπου 1800 στρέμματα), το περιβόλι γρασιδότοπους, ελαιόδεντρα κ.λ.π.

Σημειωτέον ότι μέσα σε αυτή τη περιοχή που καθορίζεται από τα γενικά όρια, περιλαμβάνονται μεγάλες εκτάσεις της μονής Καισαριανής, οι Αλυκές Αναβύσσου, και μικροϊδιοκτησίες διαφόρων. Φυσικά οι Τούρκοι δεν εννοούσαν ότι πουλάν και αυτά. (Χάρτης 3).

Στις 6-4-1836 επικυρώνουν και τυπικά, σύμφωνα με τον Μουσουλμανικό νόμο, αυτή την αγοραπωλησία με το Χοτζέτι που εκδίδει ο ιεροδίκης Μουχάμεντ Σαϊδ, που ήρθε ειδικά στην Αθήνα γι αυτό το σκοπό.

Προσέξτε όμως, ενώ η επικύρωση είχε τυπικό χαρακτήρα και δεν μπορούσε να αλλάξει τα ουσιαστικά δεδομένα, έγιναν τα εξής που άλλαξαν τελείως το περιεχόμενο της αγοραπωλησίας.

Προστέθηκαν, σε αυτά που πουλούσαν οι Τούρκοι και τα εξής " ...δάση χειμαδιά και θέρετρα ...". Δηλαδή πρόσθεσαν άλλα 53.000 στρέμματα, έτσι με μια αθώα φράση. Μια φράση, που για όποιον στοιχειωδώς γνωρίζει το Οθωμανικό ιδιοκτησιακό σύστημα, είναι τόσο ανεδαφική και γελοία που αντιστοιχεί στο σημερινό "πουλάω 100 στρέμματα θάλασσα".

Με τον πολλαπλασιασμό των στρεμμάτων όμως, η τιμή ανά στρέμμα έπεσε κάτω από ένα γρόσι, πράγμα που ξεσκεπάζει την λαθροχειρία αφού σε όλες τις αγοραπωλησίες εκείνης της εποχής η τιμή ανά στρέμμα δεν ήταν κάτω από 20 γρόσια.

Και όχι μόνο αυτό, αλλά άλλαξαν και τα γενικά όρια του τσιφλικιού και επιδέξια διαμορφώθηκε ένα μεγάλο Π, ώστε να εξαιρεθούν οι ιδιοκτησίες της μονής Καισαριανής, οι αλυκές και τα μικροχώραφα, που θα ήταν δύσκολο να τα καταπατήσει ο Μαρκέλος. Περιλάμβανε μόνο τις εκτάσεις που ανήκαν στο Δημόσιο, τις οποίες και τελικώς καταπάτησε. (Χάρτης 3).

Κατόπιν υπέβαλλαν στην επιτροπή επί των Οθωμανικών κτημάτων αίτηση για αναγνώριση της ιδιοκτησίας τους βάσει του Ν 17-29/11/1836 Περί δασών.

Η επιτροπή απαντά με το αριθμ. 450/14.6.1837 έγγραφο της ότι αναγνωρίζει τα κτήματα που αναφέρονται στο Χοτζέτι σαν ιδιοκτησία των Μαρκέλων αλλά επιφυλάσσεται για τα κτήματα που κατέχονται με Ταπί, δηλαδή τα δημόσια κτήματα δάση και βουνά.

Βέβαια αυτή η απόφαση της επιτροπής κρίθηκε άκυρη, με απόφαση του Συμβουλίου Επικράτειας, μετά από 138 χρόνια που ξύπνησε το ελληνικό δημόσιο και διεκδίκησε τα δικαιώματα του.

Ομως οι διάδοχοι των Μαρκέλων επικαλέστηκαν έκτακτη χρησικτησία με καλή πίστη, που μέχρι το 1915 επιτρεπόταν και για δημόσια κτήματα. Δηλαδή παραδέχτηκαν ότι τα δάση και τα βουνά δεν τους ανήκαν αλλά μια και τα κατείχαν "κατά λάθος" μπορούσαν να τα ιδιοποιηθούν.

Η καλή πίστη όμως, όπως διαπιστώσαμε, όχι απλώς δεν υπήρχε αλλά είχε στηθεί και ολόκληρη μελετημένη επιχείρηση τροποποίησης των στοιχείων της πώλησης, με σκοπό την ιδιοποίηση των δημοσίων εκτάσεων.

Οσον αφορά τον καθορισμό των ορίων των κτημάτων, που επικαλέστηκαν οι τσιφλικάδες βάσει τοπωνυμίων και που ισχύουν για το Βυζαντινορωμαϊκό δίκαιο, δεν ισχύουν για το Μουσουλμανικό στο οποίο υπαγόταν η αγοραπωλησία του τσιφλικιού. Στο Μουσουλμανικό τα όρια της ιδιοκτησίας καθορίζονται από την αξιοποίηση της γης, (δεντροφύτευση, σπορά, οικοδόμηση). Και βάσει αυτού η ιδιοκτησία των Μαρκέλων ήταν μόνο 1.800 και όχι 56.000 στρέμματα.

Κατάφεραν όμως οι διάδοχοι των Μαρκέλων. τα τελευταία χρόνια, να πάρουν ευνοϊκές γι αυτούς αποφάσεις δικαστηρίων και έτσι να χαρακτηριστούν τα δάση και τα βουνά της Αναβύσσου ιδιωτικά.

Δεν γνωρίζω αν υπάρχουν δυνατότητες να αλλάξουν αυτές οι αποφάσεις, μετά τα νέα στοιχεία που προέκυψαν. Αυτό είναι θέμα δικηγόρων του Ελληνικού Δημόσιου και των γύρων Δήμων και Κοινοτήτων που θα υποστούν τις συνέπειες αυτών των αποφάσεων.

Εκείνο όμως για το οποίο μπορούμε όλοι να αγωνιστούμε είναι, ακόμα και αν τελικά αναγνωριστούν σαν ιδιωτικά τα δάση και τα βουνά, να μην αλλάξει ο χαρακτήρας τους και να παραμείνουν δάση και βουνά. Και να τα αναδασώσουμε, γιατί τα περισσότερα έχουν καεί από 3-4 φορές και σήμερα είναι κρανίου τόπος. Να μην αφήσουμε να οικοπεδοποιηθούν, όπως επιδιώκουν με κάθε μέσο, οι σημερινοί ιδιοκτήτες τους, διότι τότε η ζημιά που θα προκύψει για το κοινωνικό σύνολο θα είναι τεράστια.

Στη συνέχεια της ιστορίας μας, είχαμε τις ιδιοκτησιακές μεταβολές στο τσιφλίκι που φαίνονται στον πίνακα 2 , μέχρι την απαλλοτρίωση ενός μεγάλου μέρους του από το Ελληνικό δημόσιο .

Πριν και μετά την απαλλοτρίωση οι διάδοχοι των Μαρκέλων πούλησαν μικρές και μεγάλες εκτάσεις σε διάφορους αγοραστές. Σημαντικότερες ήταν προς τους εξής συνεταιρισμούς.

1. Συνεταιρισμός Υπαλλήλων Δημοσίου που πολεοδόμησε την περιοχή Πεύκα Γιουρντά της Κοινότητας Αναβύσσου και δημιούργησε τον οικισμό και μετέπειτα Κοινότητα Σαρωνίδας.

2. Συνεταιρισμός Υπαλλήλων Αγροτικής Τράπεζας Ελλάδας που πολεοδόμησε την έκταση του και δημιούργησε τον ομώνυμο οικισμό στην Κοινότητα Παλαιάς Φώκαιας.

3. Συνεταιρισμός Υπαλλήλων Τραπέζης Ελλάδος που κατέχει σήμερα όλη την έκταση του Καταφυγίου Παλαιάς Φώκαιας και προσπαθεί σήμερα να την πολεοδομήσει.

4. Ο συνεταιρισμός ΥΓΕΙΑ των γιατρών που κατέχει σήμερα την βόρεια πλευρά του Σκόρδι, το Κάλμι και τη Θέρμη και προσπαθεί σήμερα να την πολεοδομήσει.

Εδώ πρέπει να πούμε ότι οι διεκδικούμενες από διάφορους δασικές εκτάσεις του Τσιφλικιού έχουν καεί, με περίεργο τρόπο, πολλές φορές η κάθε μία.

Τρεις φορές έχει καεί τα τελευταία χρόνια η περιοχή των λόφων της Λαυρεωτικής και το Καταφύγι. Πέντε φορές τα τελευταία χρόνια το βουνό Σκόρδι και η Θέρμη. τρεις φορές η νότια πλαγιά του βουνού Πανί.

Και όταν λέω περίεργο τρόπο, θα καταλάβετε τι εννοώ αν δείτε στο χάρτη ότι αυτές οι περιοχές που καιγόταν αποτελούν τις τρεις πλευρές του Π του Τσιφλικιού. Και κάθε φορά ανάλογα με το πως φύσαγε ο αέρας καιγόταν και η κατάλληλη πλευρά. Τώρα αν αυτές οι πυρκαγιές ήταν τυχαίες, αφού δεν πιάστηκε κανένας εμπρηστής, δεν μπορούμε να πούμε τίποτε. (Χάρτης 3).

Αλλά εκείνο που μπορούμε να πούμε είναι ότι εξαφάνισαν σχεδόν κάθε ίχνος δασώδους βλάστησης από τις περιοχές που σήμερα διεκδικούνται για οικοπεδοποίηση, Καταφύγι, Σκόρδι, Θέρμη, Πανί κ.λ.π.

 

ΟΙ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΒΥΣΣΟ

Ξαναγυρίζουμε στην πορεία της ιστορίας μας για το ιδιοκτησιακό της Αναβύσσου.

Βρισκόμαστε στην εποχή της Μικρασιατικής καταστροφής και της ανταλλαγής των πληθυσμών 1922-1924.

Το κράτος αποφασίζει να εγκαταστήσει προσφυγικές ομάδες στον κάμπο της Αναβύσσου που εκείνη την εποχή ήταν κατά μεγάλο μέρος ακαλλιέργητος.

Τον Νοέμβρη του 1924 έρχονται από το Λαύριο, όπου είχαν αποβιβαστεί, και εγκαθίστανται στην περιοχή του σημερινού οικισμού της Αναβύσσου μια ομάδα πρόσφυγες από την Αρετσού της Μικράς Ασίας. Αργότερα ήρθαν και άλλοι από την Καππαδοκία, τα Βουρλά κ.α.

Τις ίδιες μέρες εγκαθίστανται και στην παραλία μια ομάδα πρόσφυγες από την Παλαιά Φώκαια της Μικράς Ασίας.

Ο πρώτος καιρός ήταν δύσκολος. Εμεναν σε σκηνές και προσπαθούσαν να ξεχερσώσουν χωράφια από τα βάτα και τα σχίνα για να τα καλλιεργήσουν.

Είχαν ήδη αρχίσει να χτίζονται από το κράτος και οι οικισμοί της Αναβύσσου και της Παλαιάς Φώκαιας.

Χαράχτηκαν δρόμοι πλάτους 10 μέτρων και χωρίστηκαν οικόπεδα έκτασης 500 μέτρων το καθένα για την Ανάβυσσο και 400 μέτρων για την Φώκαια. Μέσα σε αυτά τα οικόπεδα χτίστηκαν σπίτια δύο δωματίων εμβαδού περίπου 40 μ2.

Κάθε οικογένεια εδικαιούτο, μετά από κλήρωση, ένα σπίτι μαζί με το οικόπεδο του.

Από το 1924 το κράτος είχε αρχίσει την διαδικασία των απαλλοτριώσεων των κτημάτων του τσιφλικιού, χωρίς να πολυψάξει αν ήταν πραγματική ιδιωτική ιδιοκτησία τα κτήματα αυτά ή ήταν δημόσια. Βέβαια η εποχή ήταν δύσκολη και δεν υπήρχε η πολυτέλεια του χρόνου για ψάξιμο σε βάθος. Ετσι έκαναν στα γρήγορα τις απαλλοτριώσεις και αποζημίωσαν τους διάδοχους του Μαρκέλου.

Τα τοπογραφικά συνεργεία δούλευαν συνεχώς για να αποτυπώσουν την περιοχή και να την χωρίσουν σε ατομικούς κλήρους.

Η διανομές έγιναν με τον εξής τρόπο.

Πρώτα χωρίστηκε όλη η περιοχή σε μεγάλες ενότητες κτημάτων που ονομάστηκαν ΑΓΡΟΚΤΗΜΑΤΑ τα εξής, ΑΝΑΒΥΣΣΟΣ, ΤΟΥΡΚΟΧΩΡΑΦΟ, ΘΕΡΜΗ-ΓΙΟΥΡΝΤΑ, ΟΛΥΜΠΟΣ, ΘΥΜΑΡΙ-ΚΑΤΑΦΥΓΙ, ΚΙΤΕΖΑ-ΦΟΙΝΙΚΙΑ-ΤΡΑΠΟΥΡΙΑ, ΣΚΟΡΔΙ-ΚΕΡΑΤΟΒΟΥΝΙ, ΚΕΡΑΤΕΑ (ΑΡΗ)

Από αυτά τα αγροκτήματα τα 5 πρώτα διανεμήθηκαν στους πρόσφυγες της Αναβύσσου και της Φώκαιας, ενώ τα άλλα τρία απαλλοτριώθηκαν υπέρ των καλλιεργητών και των κτηνοτρόφων των Καλυβίων και της Κερατέας.

Τα τρία τελευταία αγροκτήματα δεν διανεμήθηκαν ποτέ στους δικαιούχους. Μόνο ένα τμήμα από την Φοινικιά-Τραπουριά, παραχωρήθηκε πρόσφατα.

Οι διανομές στους πρόσφυγες έγιναν ως εξής.

Κάθε αγρόκτημα χωρίστηκε σε κατηγορίες ανάλογα με την απόδοση της γης. Οι κατηγορίες ονομάστηκαν με τα κεφαλαία γράμματα από Α έως Μ. Σε κάθε κατηγορία τα κτήματα ήταν περίπου ίσου εμβαδού.

Κάθε λοιπόν κληρούχος έπαιρνε με κλήρο ένα κτήμα από κάθε κατηγορία μέχρι να συγκεντρώσει τα 60 στρέμματα που εδικαιούτο (οι Φωκιανοί πήραν 45).

Μέχρι να συμπληρωθούν οι κλήροι έγιναν τέσσερις διανομές το 1931, το 1933, το 1936 και το 1939.

Κάθε κληροτεμάχιο στην περιοχή Αναβύσσου είναι καταγραμμένο στο κτηματολόγιο και έχει τα εξής στοιχεία που το χαρακτηρίζουν αμφιμονοσήμαντα. Το αγρόκτημα, το έτος διανομής, την κατηγορία, και τον αριθμό. Δηλαδή π.χ. έχουμε το υπ αριθμόν 4 κληροτεμάχιο κατηγορίας Α διανομής 1936 του αγροκτήματος Ολυμπος Αναβύσσου. Κανένα άλλο τέτοιο κληροτεμάχιο δεν υπάρχει πουθενά αλλού.

Ακόμη παραχωρήθηκαν σε "γηγενείς εμφυτευτές " κυρίως Καλυβιώτες τα αμπέλια και τα σπίτια που είχαν κτίσει στον κάμπο της Αναβύσσου, πριν γίνουν οι διανομές.

Το 1953, έγινε και άλλη μία διανομή και μοιράστηκαν στους "ακτήμονες" καλλιεργητές της Αναβύσσου από 10 στρέμματα χωράφια και ένα οικόπεδο στον οικισμό Αρετσού Αναβύσσου 700 μ2. Ακτήμονες ορίστηκαν οι νέοι που εν τω μεταξύ είχαν παντρευτεί, και είχαν φύγει από την πατρική οικογένεια που είχε πάρει τον αρχικό κλήρο.

Επίσης μοιράστηκαν με αυτή τη διανομή από 10 στρέμματα χωράφια στους γηγενείς βοσκούς της Παλαιάς Φώκαιας και από ένα οικόπεδο μέσα στον οικισμό Βλάχικα για τους γηγενείς βοσκούς της Αναβύσσου.

Επίσης παραχωρήθηκε από ένας πλήρης κλήρος στις εκκλησίες και τα σχολεία Αναβύσσου και Παλαιάς Φώκαιας.

Οτι περίσσεψε αδιανέμητο, δρόμοι χέρσα κ.λ.π. παραχωρήθηκαν στις Κοινότητες στις οποίες ανήκαν διοικητικά.

Και κάτι που ενδιαφέρει τους αρχαιολόγους. Αυτά τα κομμάτια που έμειναν αδιανέμητα ήταν γιατί είχαν κάποιο πρόβλημα και δεν μπορούσαν να καλλιεργηθούν. Ε λοιπόν, στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτά τα κομμάτια που σήμερα είναι γεμάτα σχίνα κρύβουν αρχαία ερείπια. Δεν έχουν λοιπόν παρά να πάρουν τους χάρτες των διανομών και να κάνουν μια βόλτα στα χωράφια.

Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ 1960-1990

Γύρω στα 1960 χαράχτηκε και κατασκευάστηκε ο παραλιακός δρόμος για το Σούνιο.

Τα πιο άχρηστα χωράφια τα παραθαλάσσια έγιναν περιζήτητα. Οι ξύπνιοι πάλι, που είχαν τις πληροφορίες τους πριν γίνει ο δρόμος, είχαν αγοράσει για ένα κομμάτι ψωμί όλα τα κτήματα πάνω στο κύμα.

Αργότερα εφευρέθηκε η πώληση μικρών αγροτεμαχίων με τη μέθοδο της κατάτμησης, που έσωσε μεν εκείνη την εποχή την περιοχή από την μετανάστευση, αλλά που τα αποτελέσματα της τα πληρώνουμε σήμερα.

Χώριζαν διάφοροι μεσίτες τα κτήματα των 8-10 στρεμμάτων σε μικρά οικοπεδάκια των 300 μέτρων και έτσι τα έκανα προσιτά στα μικρά βαλάντια και τα μοσχοπουλούσαν.

Η δικτατορία για να συμπληρώσει το σκηνικό επέτρεψε να χτίζονται λυόμενα σε αυτά τα μικρά οικόπεδα. Και έτσι από το 1960 μέχρι το 1975 γέμισαν ορισμένες περιοχές λυόμενα και αυθαίρετα, με μικρούς αδιέξοδους δρόμους, χωρίς δίκτυα κοινής ωφέλειας. Λάκκα, Μαύρο Λιθάρι, Θυμάρι, Καταφύγι, Ολυμπος, έγιναν παραθεριστικοί οικισμοί, λύνοντας με αυτοδικία το πρόβλημα των διακοπών των πολιτών, που το αδιάφορο Ελληνικό κράτος δεν έλυσε.

Την ίδια όμως εποχή, πιο ευκατάστατοι πολίτες οργανωμένοι σε συνεταιρισμούς, αγοράζουν γη, άλλοι δασική από το τσιφλίκι (ΑΤΕ, Σαρωνίδα) και άλλοι από ιδιώτες (Αγιος Νικόλας) και πολεοδομούν αυτές τις εκτάσεις εντάσσοντάς τες στο σχέδιο, με μεγάλους δρόμους, πλατείες, έργα υποδομής, κ.λ.π.

Το κράτος και πάλι απόν, ούτε που νοιάζεται αν χτίζονται δάση και βουνά, με κίνδυνο να μας πνίξουν τα νερά, όπως και έγινε αργότερα.

Και έρχεται η δεκαετία του 1980-1990. Χάρη σε μια ευνοϊκή διάταξη, στη ζώνη γύρω από την παραλιακή λεωφόρο Βουλιαγμένης - Σούνιου, είχαμε μια ξέφρενη οικιστική ανάπτυξη στην περιοχή Αναβύσσου.

Φυσικά από τους παλιούς κλήρους λιγότερο από 20% έχει παραμείνει στα χέρια της οικογένειας των προσφύγων της τρίτης γενιάς.

Σήμερα στην περιοχή της Αναβύσσου υπάρχει η εξής κατάσταση όσον αφορά την ιδιοκτησία της γης.

Ενα ποσοστό γύρω στο 60% είναι μικροϊδιοκτησίες , είτε οικόπεδα εντός σχεδίου είτε μικρά οικόπεδα εκτός σχεδίου κάτω από 1000 μ2.

Υπάρχουν τα μεγάλα αγροκτήματα των ανθοκηπίων του Σφυρή και του Φερεντίνου, οι αμπελώνες του Μαλτέζου, Απίκου, Παπαδόπουλου κ.λ.π. Ο φυστικεώνας της Μαρτίνου, τα μεγάλα κτήματα των ιπποφορβείων στον Ολυμπο και την Τζαρτζαβίλα.

Υπάρχει η έκταση 7.350 στρεμμάτων του Συνεταιρισμού Υπαλλήλων Τραπέζης Ελλάδας στο Καταφύγι που επιδιώκουν να μπεί στο σχέδιο. Επειδή όμως πριν από τις μεγάλες πυρκαγιές αυτή η έκταση ήταν στο μεγαλύτερο μέρος της δάσος, και είναι κηρυγμένη αναδασωτέα, υπάρχει μεγάλο εμπόδιο. Εμπόδιο υπάρχει και από την πλευρά της αρχαιολογίας γιατί όλη αυτή η περιοχή είναι διάσπαρτη από αρχαία.

Το ίδιο συμβαίνει και με την μεγάλη έκταση του συνεταιρισμού ΥΓΕΙΑ στα βόρεια του Σκόρδι στη Θέρμη. Εδώ ακόμα μεγαλύτερο ποσοστό της έκτασης ήταν δάσος που κάηκε και το Δασαρχείο την έχει κηρύξει αναδασωτέα.

Υπάρχουν ακόμα οι εκτάσεις που απέμειναν στους κληρονόμους των Μαρκέλων, στην περιοχή γύρω από τον πύργο, περίπου 8.000 στρέμματα στα οποία έχει μερίδιο και το Ασυλο Ανιάτων. Τμήματα αυτών των εκτάσεων είναι δασικά, στα οποία ξεσπούν κατά καιρούς περίεργες πυρκαγιές. Σε μια περίπτωση μάλιστα που ο Δήμος Καλυβίων θέλησε να αναδασώσει μια τέτοια πρόσφατα καμμένη έκταση, ένας απόγονος των παλιών τσιφλικάδων υπέβαλλε μηνυση στον Δήμαρχο.

Υπάρχουν ακόμα σε εκκρεμότητα οι υποθέσεις της βορειανατολικής πλευράς του βουνού Σκόρδι που διεκδικούν διάφοροι "ιδιοκτήτες" που τα "αγόρασαν" από τους βοσκούς. Και ακόμα υπάρχει σε εκκρεμότητα το αγρόκτημα Κερατέα στο Αρί που το διεκδικούν οι Κερατιώτες. Οι οποίοι Κερατιώτες σημειωτέον διεκδικούν μια τεράστια έκταση, κυρίως δάση και βουνά, από το Μαρκόπουλο μέχρι το Σούνιο. Αλλά αυτό είναι μια άλλη μεγάλη και πονεμένη ιστορία.

Πάντως έτσι και όλες αυτοί οι διεκδικητές καταφέρουν να πετύχουν τους σκοπούς τους, τότε είναι απολύτως βέβαιο ότι η ζωή στην περιοχή της Αναβύσσου θα γίνει κόλαση. Βάλτε λίγο την φαντασία σας να σκεφτεί όλα τα βουνά Σκόρδι, Πανί, Αρί, Αγιασμόθι, Προφήτη Ηλία, γεμάτα σπίτια και δρόμους.

Μερικές πλαγιές μόνο ξεχερσώθηκαν στο Αρί και το Αγιασμόθι, και πλημμυρίζει ο κάμπος της Αναβύσσου σε κάθε βροχή.

Και δεν χτίστηκε ακόμα η όλη η δυτική πλαγιά του Βουνού Σκόρδι που είναι εντός σχεδίου, και οι πλημμύρες προκάλεσαν τρομακτικές καταστροφές στη Σαρωνίδα. Φανταστείτε τι θα γίνει όταν χτιστούν.

 

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Και φτάσαμε στο τέλος της ιστορίας μας.

Μόνο που εδώ δεν μπορούμε να πούμε ζήσανε αυτοί καλά και μεις καλύτερα, γιατί μόνο εκείνοι, οι τσιφλικάδες, έζησαν καλά ενώ εμείς οι κάτοικοι της περιοχής μπορεί να ζήσουμε χειρότερα αν δεν αντιδράσουμε έγκαιρα. Αν αφήσουμε να συντελεστεί το έγκλημα της οικοπεδοποίησης των βουνών μας. Τα βουνά αυτά και η βλάστηση τους, είναι ο φυσικός πλούτος της περιοχής μας. Χωρίς αυτά η ζωή θα γίνει κόλαση, με τρομερές θερμοκρασίες το καλοκαίρι και καταστροφικές πλημμύρες το χειμώνα. Τα βουνά και τα δάση ανήκουν σε όλη την κοινωνία, αυτό το σεβάστηκαν ακόμα και οι βάρβαροι Οθωμανοί. Εμείς θα αφήσουμε τους άπληστους διάδοχους των τσιφλικάδων να τα ιδιοποιηθούν; Να μας καταστρέψουν για να πλουτίσουν;

Τον λόγο έχουν η δικαιοσύνη, η κυβέρνηση και η τοπική αυτοδιοίκηση, και, κυρίως, οι κάτοικοι αυτής της περιοχής που πρέπει επιτέλους να αφυπνιστούν.

 

 ΠΙΝΑΚΑΣ 1

 

ΒΑΚΟΥΦΙΑ

Ακίνητα αφιερωμένα σε κοινωφελή ιδρύματα, μοναστήρια εκκλησίες, νοσοκομεία, κ.λ.π. Δεν επιτρεπόταν με κανένα τρόπο να αλλάξει η ιδιοκτησιακή τους κατάσταση.

 

ΜΕΒΑΤ

Νεκρές ή έρημες εκτάσεις που δεν ανήκαν σε κανένα, ήταν μακριά από κατοικημένες περιοχές. Ηταν ορεινές πετρώδεις ή δασώδεις περιοχές.

 

ΜΕΤΡΟΥΚ

Ηταν κοινόχρηστες εκτάσεις , δρόμοι, πλατείες, βοσκές, χειμαδιά, στις οποίες απαγορευόταν οποιαδήποτε επέμβαση, φύτεμα κ.λ.π.

 

ΜΙΡΙΓΙΕ

Δημόσιες εκτάσεις που ανήκαν στο δημόσιο ταμείο και τις διαχειριζόταν ο σουλτάνος, είτε σαν Χάσια, είτε σαν Τιμάρια.

 

ΜΟΥΛΚΙΑ

Καθαρές ιδιωτικές ιδιοκτησίες. Δηλαδή κατά το Μουσουλμανικό νόμο τα δημιουργήματα του ανθρώπου, σπίτια, δεντροφυτείες, αμπέλια, μύλοι, κ.λ.π. Τα μούλκια μπορούσαν να μεταβιβαστούν και να κληρονομηθούν. Αν όμως έπαυαν να υπάρχουν τα ανθρώπινα δημιουργήματα, ξεριζωνόταν το αμπέλι π.χ. τότε η γη ξαναγινόταν δημόσια.

 

ΤΑΠΙ

Παραχωρητήριο από το δημόσιο σε ιδιώτη ότι μπορεί να χρησιμοποιεί δημόσια γη, δάση, λίμνες, αλυκές κ.λ.π. για λογαριασμό του. Η ψιλή κυριότητα παρέμενε στο δημόσιο, ενώ ο ιδιώτης είχε μόνο την επικαρπία . Κατ' ουδένα τρόπο σύμφωνα με τον Μουσουλμανικό νόμο δεν μπορούσε να γίνει καθαρή ατομική ιδιοκτησία (μούλκι) ένα δημιούργημα της φύσης, δάσος, λίμνη, ποτάμι, βοσκότοπος, βουνό. Η χρησικτησία στα δάση απαγορευόταν από τον νόμο.

 

ΤΕΣΑΡΟΥΦ

Το δικαίωμα κάποιου να έχει την επικαρπία, τη νομή, κάποιου ακινήτου γη, σπίτι, μύλος, κ.λ.π. μετά από παραχώρηση βάσει κάποιου Ταπί.

 

ΤΙΜΑΡΙΑ

Εκτάσεις γης που τις παραχωρούσε ο σουλτάνος για χρήση σε πολεμιστές (Σπαχήδες) του Οθωμανικού στρατού οι οποίοι είχαν την υποχρέωση να συμμετέχουν στις εκστρατείες με ένα συγκεκριμένο αριθμό στρατιωτών.

 

ΤΣΙΦΛΙΚΙΑ

Μεγάλες ιδιοκτησίες που εμφανίστηκαν όταν άρχισε η παρακμή της αυτοκρατορίας και περιλάμβαναν μουλκια και δημόσια γη. Δηλαδή πολλές μικρές ιδιοκτησίες περιερχόταν λόγω της οικονομικής κρίσης σε ένα ιδιοκτήτη και δημιουργούσαν μεγάλα αγροκτήματα. Φυσικά αυτές οι ιδιοκτησίες δεν ήταν συνεχόμενες αλλά παρεμβαλλόταν ενδιάμεσα, κρατικές εκτάσεις, λιβάδια, βοσκότοποι, δάση που είτε τα νοίκιαζε ο Τσιφλικάς από το κράτος είτε ήταν κοινόχρηστα.

 

ΧΑΣΙΑ

Γαίες που ανήκαν στην ατομική ιδιοκτησία του Σουλτάνου και τις εκμεταλλευόταν αυτός ή οι δικοί του άνθρωποι.

 

ΧΟΤΖΕΤΙ

Εγγραφο που εξέδιδε ο Τούρκος ιεροδικαστής (Καδής) για να επικυρώσει μια μεταβίβαση ακινήτου μεταξύ ιδιωτών. Αποτελούσε τίτλο ιδιοκτησίας. Αντικείμενο χοτζετιών αποτελούσαν μόνο τα καθαρά ιδιωτικά ακίνητα (σπίτια, δέντρα, μύλοι, κ.λ.π.) δηλαδή τα Μούλκια.

 

 

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η περιοχή της Αναβύσσου για το ιδιοκτησιακό ζήτημα της οποίας θα μιλήσουμε βρίσκεται στο νοτιοδυτικό τμήμα του Νομού Αττικής.

Η πρώτη κατοικηση της περιοχής χάνεται στην προϊστορία. Ιχνη οικισμών ανακαλύφθηκαν από την Μεσοελλαδική περίοδο και μετά.

Μεγάλοι και πλούσιοι οικισμοί άνθισαν την Γεωμετρική, Αρχαϊκή και Κλασσική περίοδο.

Τους επόμενους αιώνες η περιοχή φθίνει. Στην Τουρκοκρατία η περιοχή είναι αραιοκατοικημένη και το μεγαλύτερο τμήμα από τα γόνιμα χωράφια ανήκει είτε στο Τούρκικο τσιφλίκι είτε στη μονή Καισαριανής. Με την απελευθέρωση τα τσιφλίκια περνούν στα χέρια ιδιωτών που με διάφορους τρόπους διεκδικούν και εν τέλει καταπατούν κάθε σπιθαμή βουνών και δασών της περιοχής.

Μεγάλα τμήματα βουνών και δασών του τσιφλικιού πουλιούνται και πολεοδομούνται.

Σήμερα η περιοχή, στην οποία εγκαταστάθηκαν το 1924 πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία στους οποίους παραχωρήθηκε κλήρος από απαλλοτριωμένα τμήματα του τσιφλικιού, έχει πάρα πολλές μικρές ιδιοκτησίες και αναπτύσεται σε μεγάλο παραθεριστικό προάστιο της Αθήνας.

Ο κίνδυνος σήμερα προέρχεται από την πολεοδόμηση και των υπολοίπων βουνών του τσιφλικιού, τα οποία με περίεργο τρόπο έχουν καεί και έχουν σχεδόν αποψιλωθεί από τη βλάστηση τους.

 

 

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1 THE DEMES OF ATTICA DAVID WHITEHEAD PRINCETON UNIVERCITY PRESS USA 1986

2 ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ(15ο-16ο ΑΙ.) ΜΟΥΤΑΦΤΣΙΕΒΑ ΒΕΡΑ ΠΟΡΕΙΑ ΑΘΗΝΑ1990

3 ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑΝΑΚΟΥΡΟΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ ΑΘΗΝΑ 1977

4 ΑΡΒΑΝΙΤΕΣ ΚΟΛΙΑΣ Α.

5 ΑΡΙΣΤΟΔΙΚΟΣ ΚΑΡΟΥΖΟΣ Χ. ΚΡΗΝΗ ΑΘΗΝΑ 1982

6 ΑΤΤΙΚΑ ΘΑΛΑΣΙΝΟΣ ΣΤΡΑΤΟΚΟΠΟΣ

7 ΑΤΤΙΚΗ ΚΡΕΜΕΖΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΕΛΙΣΣΑ ΑΘΗΝΑ 1984

8 ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΟΥΚΟΥΛΕΣ ΦΑΙΔΩΝ ΓΑΛΙΚΟ ΙΝΣΤΙΝΤΟΥΤΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΘΗΝΑ 1957

9 ΓΑΛΗΝΗ ΒΕΝΕΖΗΣ ΗΛΙΑΣ ΕΣΤΙΑ ΑΘΗΝΑ 1971

10 ΓΕΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Π. ΡΟΒΟΛΗΣ Ι.

11 Ε ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΑΙΑΝΙΑΣ ΠΑΙΑΝΙΑ 1994

12 ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΤΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ ΜΠΟΥΡΑΣ Χ. ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ Α. ΑΝΔΡΕΑΔΗ Ρ. ΑΘΗΝΑ 1969

13 ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΤΟΜ 1-12 ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΝΙΚΑΣ Ν. ΑΘΗΝΑ

14 ΕΛΛΗΝΟΑΛΒΑΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΓΚΙΝΗ ΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΑ 1994

15 ΕΜΠΡΑΓΜΑΤΟ ΔΙΚΑΙΟ 1 ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΣΑΚΟΥΛΑ ΑΘΗΝΑ 1991

16 Η ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ 1830 ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ QUINET E. ΤΟΛΙΔΗ ΑΘΗΝΑ 1988

17 Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 21 ΤΟΜΟΣ ΦΩΤΙΑΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ν ΒΟΤΣΗ ΑΘΗΝΑ 1977

18 Η ΚΕΡΑΤΕΑ ΤΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ ΡΩΜΑΣ Χ. ΧΡΥΣΗ ΤΟΜΗ ΚΕΡΑΤΕΑ 1987

19 Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ ΔΕΡΜΑΤΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΕΤΑΙΡΙΑ ΜΕΛΕΤΩΝ ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗΣ

20 ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΑΘΗΝΑ 1978

21 ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΜΑΣΙΝ Α. ΠΑΠΑΚΩΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΑΘΗΝΑ 1978

22 ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ ΠΑΠΑΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΓΑΛΑΞΙΑΣ ΑΘΗΝΑ 1972

23 ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ ΣΟΥΡΜΕΛΗΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΤΕΓΟΠΟΥΛΟΣ-ΝΙΚΑΣ ΑΘΗΝΑ

24 ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΤΩΝ ΔΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ1883-1912 ΣΚΙΑΔΑΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ ΜΙΚΡΟΣ ΡΩΜΙΟΣ ΑΘΗΝΑ 1993

25 ΚΛΕΙΣΘΕΝΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ LEVEQUE P.NAQUET P. ΕΥΡΥΑΛΟΣ ΑΘΗΝΑ 1989

26 ΚΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΡΟΚΟΣ Δ. ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ ΘΕΣ/ΝΙΚΗ 1979

27 ΛΕΞΙΚΟ ΕΛΛΗΝΟΤΟΥΡΚΙΚΟ ΤΟΥΡΚΟΕΛΛΗΝΙΚΟ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ ΜΕΝΕΛΑΟΣ ΚΑΚΟΥΛΙΔΗ 1989

28 ΛΕΞΙΚΟΝ ΤΗΣ ΡΩΜΑΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΡΒΑΝΙΤΙΚΗΣ ΑΠΛΗΣ ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ ΜΑΡΚΟΣ ΤΙΤΟΣ ΓΙΟΧΑΛΑΣ ΑΘΗΝΑ 1993

29 ΜΕΓΑΛΗ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΑ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΑΚΑΔΗΜΟΣ ΑΘΗΝΑ 1979

30 ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΒΕΝΙΖΕΛΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΦΙΛΙΠΠΟΤΗ ΑΘΗΝΑ 1980

31 ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΟ ΛΑΥΡΙΟ ΜΑΝΘΟΣ Γ. ΔΗΜΟΣ ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗΣ

32 ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΕΣ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΣΤΗ ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗ ΜΠΑΜΠΟΥΝΗΣ ΧΑΡΗΣ ΕΤΑΙΡΙΑ ΜΕΛΕΤΩΝ ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗΣ

33 ΟΙ ΑΓΟΡΑΠΩΛΗΣΙΕΣ ΑΚΙΝΗΤΩΝ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΕΛΛΑΔΑ ΣΙΑΤΡΑΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΝΩΣΗ ΑΘΗΝΑ 1992

34 ΟΙ ΠΩΛΗΣΕΙΣΤΩΝ ΟΘΩΜΑΝΙΚΩΝ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΩΝ ΤΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ 1830-1831 ΔΡΙΚΟΣ ΘΩΜΑΣ ΤΡΟΧΑΛΙΑ-ΔΗΜΟΣ ΓΛΥΦΑΔΑΣ

35 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ Α1 ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ε.Σ.Σ.Δ. ΜΕΛΙΣΣΑ ΑΘΗΝΑ 1965

36 ΠΑΡΑΛΙΟΙ ΔΗΜΟΙ ΤΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ ΕΛΙΟΤ

37 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ GEIB G. ΓΚΟΒΟΣΤΗ ΑΘΗΝΑ 1993

38 ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ ΑΤΤΙΚΑ ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ ΠΑΠΑΧΑΤΖΗΣ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ ΑΘΗΝΑ

39 ΠΑΥΣΑΝΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ ΠΕΡΙΗΓΗΣΙΣ ΠΑΠΑΧΑΤΖΗ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΑΘΗΝΑ 1974

40 ΠΡΑΚΤΙΚΑ Α ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣ ΝΑ ΑΤΤΙΚΗΣ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΛΥΒΙΩΝ

41 ΠΡΑΚΤΙΚΑ Β ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣ ΝΑ ΑΤΤΙΚΗΣ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΛΥΒΙΩΝ

42 ΠΡΑΚΤΙΚΑ Γ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣΝΑ ΑΤΤΙΚΗΣ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΛΥΒΙΩΝ

43 ΠΡΑΚΤΙΚΑ Δ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣΝΑ ΑΤΤΙΚΗΣ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΠΙΜΟΡΦ. ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΛΥΒΙΩΝ ΚΑΛΥΒΙΑ 1992

44 ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΕΝΤΡ. ΜΙΚΡΑΣ. ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΘΗΝΑ 1992

45 ΣΥΡΙΑΝΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΚΥΚΛΑΔΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΥΡΟΣ 1992

46 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΤΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ ΝΕΖΗΣ Ν. ΠΙΤΣΙΛΟΣ ΑΘΗΝΑ 1983

47 ΤΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΤΗΣ ΚΕΡΑΤΕΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΔΗΜΟΣ ΚΕΡΑΤΕΑΣ

48 ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΣΕΛΕΜΠΗ Ε. ΕΚΑΤΗ

49 ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΒΕΡΓΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΣΤΑΣ ΕΞΑΝΤΑΣ ΑΘΗΝΑ 1975

50 ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ ΚΟΝΟΦΑΓΟΣ Κ.

51 ΤΟ ΚΟΡΑΝΙ ΚΑΚΤΟΣ ΑΘΗΝΑ 1980

52 ΤΟ ΛΑΥΡΙΟΝ ΚΟΡΔΕΛΑΣ ΑΝΔΡΕΑΣ ΕΤΑΙΡΙΑ ΜΕΛΕΤΩΝ ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗΣ

 

ΟΙ ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΝΑΝΕΩΝΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΕΜΠΛΟΥΤΙΖΟΝΤΑΙ ΣΥΝΕΧΩΣ!       construction.gif (1057 bytes)